ประวัติศาสตร์กัมพูชาและความขัดแย้งชายแดนกับประเทศไทย

6. กัมพูชาหลังได้รับเอกราชและสงครามเย็น

6.1 การเคลื่อนไหวเพื่อเอกราช: บุคคลสำคัญ, องค์กร, และเหตุการณ์

กัมพูชาได้รับเอกราชจากฝรั่งเศสอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 1953 ภายใต้การนำของสมเด็จพระนโรดม สีหนุ⁴¹ กระบวนการสู่เอกราชไม่ได้ราบรื่น แต่เป็นการต่อสู้ที่ซับซ้อนซึ่งเกี่ยวข้องกับการเมืองภายในและพลวัตของสงครามเย็น

ในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง ญี่ปุ่นเข้ายึดครองกัมพูชาในปี 1941 และอนุญาตให้พระบาทสมเด็จพระสีหนุประกาศเอกราชของราชอาณาจักรกัมพูชาในเดือนมีนาคม 1945 ซึ่งรวมถึงการฟื้นฟูอักษรเขมรอย่างเป็นทางการ⁴¹ อย่างไรก็ตาม ฝรั่งเศสได้กลับเข้ามาปกครองอีกครั้งในเดือนตุลาคม 1945⁴¹

หลังจากสงคราม ฝรั่งเศสอนุญาตให้มีการจัดตั้งพรรคการเมืองและการเลือกตั้งในปี 1946 โดยพรรคประชาธิปไตยซึ่งนำโดยเจ้าชายสีสุวัตถิ์ ยุธิวงศ์ สนับสนุนเอกราชทันทีและการปฏิรูปประชาธิปไตย⁴⁴

บทบาทของสมเด็จพระนโรดม สีหนุมีความสำคัญอย่างยิ่งใน "สงครามครูเสดเพื่อเอกราชของราชวงศ์" ของพระองค์⁴⁴ พระองค์ทรงใช้กลยุทธ์ที่หลากหลาย รวมถึงการยุบคณะรัฐมนตรี การระงับรัฐธรรมนูญ และการประกาศกฎอัยการศึกในปี 1952-1953 เพื่อรวมอำนาจและกดดันฝรั่งเศส⁴¹ นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงเดินทางไปยังฝรั่งเศส สหรัฐอเมริกา แคนาดา และญี่ปุ่น เพื่อเผยแพร่สถานการณ์ของกัมพูชาและเรียกร้องเอกราช.⁴¹ การเสด็จลี้ภัยไปประเทศไทยและเสียมราฐด้วยพระองค์เองก็เป็นการแสดงออกถึงความมุ่งมั่นที่จะกดดันฝรั่งเศส⁴⁴ ในที่สุด ฝรั่งเศสก็ยอมอ่อนข้อเนื่องจากสถานการณ์ทางทหารในอินโดจีนที่ย่ำแย่ลง.⁴⁴

การประชุมเจนีวาในปี 1954 ยืนยันเอกราชของกัมพูชา และกำหนดให้เวียดมินห์ถอนทหารออกจากดินแดนกัมพูชา⁴¹ อย่างไรก็ตาม แม้จะได้รับเอกราชแล้ว กัมพูชาก็ยังคงเผชิญกับการต่อต้านจากกลุ่มคอมมิวนิสต์ เช่น แนวร่วมอิสระเขมร⁴¹ การได้รับเอกราชไม่ได้นำมาซึ่งความมั่นคงในทันที แต่กลับเปิดฉากบทใหม่ของการต่อสู้ทางการเมืองภายในและความเปราะบางในบริบทของสงครามเย็นที่กำลังก่อตัวขึ้น

6.2 การปกครองของสมเด็จพระนโรดม สีหนุ: นโยบายความเป็นกลาง, การเมืองภายใน, และความสัมพันธ์กับต่างประเทศ

สมเด็จพระนโรดม สีหนุ ทรงเป็นบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์กัมพูชา โดยทรงดำรงตำแหน่งทั้งกษัตริย์ นายกรัฐมนตรี และประมุขแห่งรัฐหลายครั้ง⁴⁵ หลังจากได้รับเอกราช พระองค์ทรงสละราชสมบัติในปี 1955 เพื่อมาดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี และต่อมาเป็นประมุขแห่งรัฐในปี 1960⁴⁶

นโยบายต่างประเทศของสีหนุในช่วงสงครามเย็นคือ "ความเป็นกลาง" โดยพยายามนำพากัมพูชาให้รอดพ้นจากความขัดแย้งระหว่างมหาอำนาจ⁴¹ พระองค์ทรงระแวงการรวมกลุ่มที่นำโดยสหรัฐฯ ซึ่งรวมถึงไทยและเวียดนามใต้ ซึ่งเป็นที่หลบภัยของผู้ต่อต้านสีหนุ⁴¹ พระองค์ทรงพบปะกับผู้นำจีนและเวียดนามเหนือ ซึ่งให้คำมั่นว่าจะเคารพเอกราชของกัมพูชา⁴¹ สีหนุเชื่อว่าการประนีประนอมกับเวียดนามเหนือและจีนเป็นสิ่งจำเป็นเพื่อถ่วงดุลการขยายอำนาจของเวียดนามและไทย⁴¹

อย่างไรก็ตาม นโยบายความเป็นกลางนี้มีความขัดแย้งในตัวเองอย่างเห็นได้ชัด⁴¹ ในปี 1965 สมเด็จพระนโรดม สีหนุ ได้เจรจาตกลงกับจีนและเวียดนามเหนือ โดยอนุญาตให้กองกำลังเวียดกงและเวียดนามเหนือสร้างฐานทัพถาวรบนดินแดนกัมพูชาและใช้ท่าเรือกัมพูชาเพื่อลำเลียงเสบียง⁴¹ แม้จะแลกมาด้วยเงินจำนวนมากที่ไหลเข้าสู่ชนชั้นนำของกัมพูชา⁴¹ แต่การกระทำนี้ได้บ่อนทำลายความเป็นกลางของกัมพูชาอย่างสิ้นเชิง และดึงกัมพูชาเข้าสู่สงครามเวียดนามโดยตรง⁴¹ การตัดสินใจนี้เป็นการวางรากฐานสำหรับความขัดแย้งในอนาคตและนำไปสู่การแทรกแซงจากภายนอกที่รุนแรงขึ้น.

ในด้านการเมืองภายใน สีหนุได้จัดตั้งพรรคสังคมราษฎร์นิยม (Sangkum Reastr Niyum) ซึ่งชนะการเลือกตั้งอย่างต่อเนื่อง⁴¹ พระองค์ทรงแก้ไขรัฐธรรมนูญหลายประการ รวมถึงการให้สิทธิเลือกตั้งแก่ผู้หญิง และประกาศให้ภาษาเขมรเป็นภาษาราชการ⁴⁷ พระองค์ยังส่งเสริม "ลัทธิสังคมนิยมพุทธศาสนา" ซึ่งเป็นการผสมผสานแนวคิดสังคมนิยมเข้ากับประเพณีทางศาสนา⁴⁷ อย่างไรก็ตาม อำนาจของ สมเด็จพระนโรดม สีหนุ เริ่มสั่นคลอนจากการพยายามก่อรัฐประหารของฝ่ายตรงข้าม.⁴⁷ ในที่สุด พระองค์ก็ถูกโค่นอำนาจในการรัฐประหารโดยลอน นอลในเดือนมีนาคม 1970 ขณะที่ทรงเยือนกรุงมอสโก⁴⁷ การรัฐประหารครั้งนี้มีสาเหตุส่วนหนึ่งมาจากการที่สีหนุทรงอำนวยความสะดวกให้เวียดนามเข้ามาในกัมพูชา ซึ่งถูกมองว่าเป็นการทรยศต่อประเทศ⁵³

6.3 ผลกระทบของสงครามเวียดนาม: การทิ้งระเบิดของสหรัฐฯ, เส้นทางโฮจิมินห์, และการละเมิดอธิปไตย

สงครามเวียดนามมีผลกระทบอย่างลึกซึ้งและทำลายล้างต่อกัมพูชา แม้กัมพูชาจะพยายามรักษานโยบายความเป็นกลางไว้ก็ตาม

• เส้นทางโฮจิมินห์
  เส้นทางโฮจิมินห์เป็นเครือข่ายเส้นทางส่งกำลังบำรุงที่เวียดนามเหนือใช้เพื่อสนับสนุนกองกำลังในเวียดนามใต้ โดยพาดผ่านลาวและกัมพูชา⁵⁴ การก่อสร้างเครือข่ายนี้เริ่มขึ้นในเดือนกรกฎาคม 1959.56 การใช้ดินแดนกัมพูชาเป็นฐานส่งกำลังบำรุงและที่หลบภัยของกองกำลังเวียดนามเหนือและเวียดกง⁵⁷ ได้บ่อนทำลายความเป็นกลางและอธิปไตยของกัมพูชาโดยตรง.58 การที่สีหนุยอมผ่อนปรนให้มีการใช้เส้นทางนี้⁵⁷ ทำให้กัมพูชากลายเป็นส่วนหนึ่งของความขัดแย้งในสงครามเวียดนามอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ และเป็นเป้าหมายที่ชอบธรรมสำหรับการโจมตีทางทหารจากสหรัฐฯ
   
• การทิ้งระเบิดของสหรัฐฯ (ปฏิบัติการเมนู)
  เพื่อทำลายฐานที่มั่นของเวียดนามเหนือในกัมพูชา สหรัฐฯ ได้เริ่มปฏิบัติการทิ้งระเบิดทางอากาศอย่างลับ ๆ ตั้งแต่เดือนมีนาคม 1969 ซึ่งเรียกว่า "ปฏิบัติการเมนู" (Operation Menu).41 การทิ้งระเบิดครั้งนี้ดำเนินไปจนถึงเดือนสิงหาคม 1973⁶¹ มีการทิ้งระเบิดกว่า 2.7 ล้านตัน ซึ่งมากกว่าปริมาณระเบิดที่สหรัฐฯ ทิ้งใส่ญี่ปุ่นในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง⁶¹

ผลกระทบของการทิ้งระเบิดนี้รุนแรงอย่างไม่น่าเชื่อ ทำให้มีพลเรือนเสียชีวิตประมาณ 100,000-600,000 คน และมีผู้ไร้ที่อยู่อาศัยถึง 2 ล้านคน⁶¹ ชนบทของกัมพูชาถูกทำลายอย่างย่อยยับ ก่อให้เกิดความโกลาหลและความวุ่นวาย.⁶¹ ที่สำคัญที่สุดคือ การทิ้งระเบิดนี้ไม่ได้บั่นทอนกำลังของคอมมิวนิสต์อย่างที่ตั้งใจไว้ แต่กลับ "เพิ่มความนิยมของเขมรแดง" และมอบ "อาวุธโฆษณาชวนเชื่อที่สำคัญ" ให้กับพวกเขา⁶¹ การกระทำของสหรัฐฯ จึงเป็นปัจจัยหนึ่งที่ช่วยให้เขมรแดงสามารถระดมกำลังพลและได้รับการสนับสนุนจากประชาชนในชนบท ซึ่งเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้เขมรแดงได้รับชัยชนะในสงครามกลางเมืองในปี 1975.⁶¹ เหตุการณ์นี้เป็นบทเรียนที่น่าเศร้าถึงผลลัพธ์ที่ไม่คาดคิดของการแทรกแซงทางทหารจากภายนอก ซึ่งอาจสร้างความเสียหายและนำไปสู่ผลลัพธ์ที่ตรงกันข้ามกับที่ตั้งใจไว้

 

7. สาธารณรัฐเขมรและระบอบเขมรแดง
 

7.1 การรัฐประหาร พ.ศ. 2513 โดยลอน นอล: สาเหตุและเหตุการณ์

การรัฐประหารในกัมพูชาเมื่อวันที่ 18 มีนาคม 1970 ⁵¹ เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่นำพากัมพูชาเข้าสู่ความวุ่นวายอย่างเต็มรูปแบบ การรัฐประหารครั้งนี้เป็นผลมาจากการผสมผสานระหว่างความไม่พอใจภายในประเทศและการแทรกแซงจากภายนอก

สาเหตุหลักประการหนึ่งคือ ความไม่พอใจอย่างกว้างขวางต่อการที่สมเด็จพระนโรดม สีหนุทรงอนุญาตให้กองกำลังเวียดนามเหนือและเวียดกงใช้ดินแดนกัมพูชาเป็นฐานที่มั่นและเส้นทางส่งกำลังบำรุง.⁵³ การกระทำนี้ถูกมองว่าเป็นการละเมิดอธิปไตยของกัมพูชา และนำไปสู่การกล่าวหาว่าสีหนุทรงทุจริตทางการเงินและศีลธรรม รวมถึงการทรยศชาติ.⁵³ นายพลลอน นอล ซึ่งเป็นนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีกลาโหมในขณะนั้น ได้จัดให้มีการประท้วงต่อต้านเวียดนามทั่วประเทศ.⁶⁴ การประท้วงเหล่านี้รวมถึงการบุกทำลายสถานทูตเวียดนามเหนือและเวียดกงในกรุงพนมเปญ.⁶⁴ นอกจากนี้ ลอน นอลยังได้รับการสนับสนุนจากสหรัฐอเมริกา ซึ่งต้องการกำจัดอิทธิพลของเวียดนามเหนือในกัมพูชา.⁶²

ในวันที่ 18 มีนาคม 1970 ขณะที่สมเด็จพระนโรดม สีหนุทรงเยือนสหภาพโซเวียต สมัชชาแห่งชาติภายใต้การควบคุมของอิน ตัม ได้ลงมติถอดถอนพระองค์ออกจากตำแหน่งประมุขแห่งรัฐอย่างฉุกเฉิน ด้วยคะแนนเสียง 86 ต่อ 3.⁵¹ เจง เฮง ดำรงตำแหน่งประมุขแห่งรัฐชั่วคราว และลอน นอลได้รับอำนาจฉุกเฉิน⁵⁹ หลังจากนั้นไม่นาน สาธารณรัฐเขมรก็ได้รับการประกาศจัดตั้งขึ้นอย่างเป็นทางการในวันที่ 9 ตุลาคม 1970.⁵³

ผลกระทบในทันทีของการรัฐประหารคือ การสิ้นสุดความเป็นกลางของกัมพูชา⁶⁴ ลอน นอลได้ขอการสนับสนุนทางทหารจากเวียดนามใต้และสหรัฐฯ.⁶⁴ อย่างไรก็ตาม การรัฐประหารครั้งนี้ไม่ได้นำมาซึ่งความมั่นคง แต่กลับเป็นจุดเริ่มต้นของสงครามกลางเมืองกัมพูชาอย่างเต็มรูปแบบ⁶³ สมเด็จพระนโรดม สีหนุซึ่งลี้ภัยอยู่ในจีน ได้เรียกร้องให้ประชาชนลุกฮือขึ้นต่อต้านรัฐบาลใหม่⁵³ การประท้วงและจลาจลเกิดขึ้นในหลายจังหวัด โดยเฉพาะในพื้นที่ที่อยู่ติดกับเขตอิทธิพลของเวียดนามเหนือและเวียดกง⁵⁹ เหตุการณ์นี้รวมถึงการสังหารลอน นิล น้องชายของลอน นอล โดยฝูงชนที่โกรธแค้น⁵⁹ การรัฐประหารครั้งนี้จึงไม่ได้แก้ไขปัญหา แต่กลับทำให้ความขัดแย้งภายในประเทศทวีความรุนแรงขึ้น และสร้างช่องว่างให้กลุ่มเขมรแดงสามารถเติบโตและยึดอำนาจได้ในที่สุด

7.2 การขึ้นสู่อำนาจของเขมรแดง: ปัจจัยที่เอื้ออำนวยและบทบาทของสงครามกลางเมือง

เขมรแดง ซึ่งเป็นกลุ่มคอมมิวนิสต์หัวรุนแรง นำโดยพล พต สามารถยึดอำนาจการปกครองกัมพูชาได้ในเดือนเมษายน 1975 และเปลี่ยนชื่อประเทศเป็นกัมพูชาประชาธิปไตย⁶⁶ การขึ้นสู่อำนาจของพวกเขาเป็นผลมาจากปัจจัยหลายประการที่ผสานรวมกันอย่างซับซ้อน:

• สงครามกลางเมือง: กัมพูชาตกอยู่ในภาวะสงครามกลางเมืองมาตั้งแต่ปี 1970⁶⁷ ความวุ่นวายที่ยืดเยื้อนี้ทำให้รัฐบาลลอน นอลอ่อนแอลงและขาดความนิยม⁶⁸
• การทิ้งระเบิดของสหรัฐฯ: การทิ้งระเบิดอย่างหนักของสหรัฐฯ ในชนบทของกัมพูชาระหว่างปี 1970-1973 ⁶¹ เพื่อทำลายฐานที่มั่นของเวียดนามเหนือ ได้สร้างความเสียหายอย่างมหาศาลต่อพลเรือนและโครงสร้างพื้นฐาน⁶¹ เหตุการณ์นี้ก่อให้เกิดความโกลาหลและความไม่พอใจอย่างกว้างขวางในหมู่ประชาชน ซึ่งเขมรแดงใช้เป็นเครื่องมือในการโฆษณาชวนเชื่อและระดมกำลังพลได้อย่างมีประสิทธิภาพ⁶¹
• การเป็นพันธมิตรกับสีหนุ: หลังจากถูกโค่นอำนาจ สมเด็จพระนโรดม สีหนุได้ทรงเป็นพันธมิตรกับเขมรแดงและจัดตั้งรัฐบาลพลัดถิ่น.⁵³ การสนับสนุนจากอดีตประมุขของประเทศได้มอบความชอบธรรมให้กับเขมรแดงในสายตาของประชาชนจำนวนมาก และช่วยให้พวกเขาสามารถขยายอิทธิพลได้อย่างรวดเร็ว.
• การสนับสนุนจากจีนและเวียดนามเหนือ: เขมรแดงได้รับการสนับสนุนอย่างมากทั้งด้านการเงินและอาวุธจากจีน.⁶⁹ นอกจากนี้ กองทัพปฏิวัติกัมพูชาของเขมรแดงยังได้รับการสนับสนุนจากกองทัพประชาชนเวียดนาม (PAVN) และเวียดกงในช่วงปลายทศวรรษ 1960⁶⁹ กองกำลังเวียดนามเหนือยังได้รุกรานกัมพูชาในปี 1970 ตามคำร้องขอของผู้นำเขมรแดง.⁵¹
• การแสวงหาประโยชน์จากความไม่พอใจ: เขมรแดงสามารถใช้ประโยชน์จากความไม่พอใจในสังคม โดยเฉพาะความเหลื่อมล้ำทางรายได้ระหว่างชาวเมืองที่ร่ำรวยกับชาวชนบทที่ยากจน ³² ซึ่งทำให้กัมพูชามีความอ่อนไหวต่อการปฏิวัติอย่างยิ่ง

การขึ้นสู่อำนาจของเขมรแดงจึงเป็นผลพวงจาก "พายุที่สมบูรณ์แบบ" ของความอ่อนแอภายใน การแทรกแซงจากภายนอก และการใช้ประโยชน์จากความไม่พอใจของประชาชน. อย่างไรก็ตาม เป็นเรื่องที่น่าขันอย่างยิ่งที่กลุ่มที่ได้รับการสนับสนุนจากเวียดนามและจีน และได้รับความชอบธรรมจากสีหนุ กลับนำพากัมพูชาไปสู่การทำลายล้างตนเองอย่างเป็นระบบ และในที่สุดก็ทำสงครามกับอดีตพันธมิตรอย่างเวียดนาม.⁷¹ สิ่งนี้แสดงให้เห็นถึงธรรมชาติที่คาดเดาไม่ได้และมักจะทำลายตนเองของอุดมการณ์หัวรุนแรงเมื่อได้รับอำนาจเบ็ดเสร็จ.

7.3 ระบอบประชาธิปไตยกำปูเจีย: อุดมการณ์, นโยบาย, การอพยพออกจากเมือง, การทำนารวม, และการเปลี่ยนแปลงสังคม

ระบอบประชาธิปไตยกำปูเจีย ภายใต้การปกครองของเขมรแดง (1975-1979) ⁶⁷ เป็นยุคสมัยที่โดดเด่นด้วยอุดมการณ์คอมมิวนิสต์หัวรุนแรงที่ผสมผสานกับชาตินิยมเขมรแบบสุดโต่ง.⁶⁹ อุดมการณ์นี้ได้รับอิทธิพลจากลัทธิเหมา และมุ่งมั่นที่จะสร้างสังคมเกษตรกรรมที่ไร้ชนชั้นและพึ่งพาตนเองอย่างสมบูรณ์⁶⁵

นโยบายหลักของระบอบนี้รวมถึง:

• การอพยพออกจากเมือง: เขมรแดงสั่งอพยพประชาชนเกือบทั้งหมดออกจากกรุงพนมเปญและเมืองใหญ่อื่น ๆ ไปยังชนบททันทีที่ยึดอำนาจได้⁶⁸ การอพยพครั้งนี้ทำให้ผู้คนหลายพันคนเสียชีวิตระหว่างทาง โดยเฉพาะผู้ป่วย ผู้สูงอายุ และเด็ก⁵²
• การทำนารวม: ประชากรที่ถูกอพยพออกจากเมืองถูกจัดให้อยู่ในคอมมูนเกษตรกรรมร่วมกับชาวนาท้องถิ่น โดยมีเป้าหมายเพื่อเพิ่มผลผลิตอาหารอย่างมหาศาล.⁶⁸ เขมรแดงคาดหวังผลผลิตข้าวสูงถึง 3 ตันต่อเฮกตาร์ ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยปกติมาก.⁶⁹ การขาดความรู้ด้านการเกษตรของชาวเมืองเก่า ทำให้เกิดภาวะอดอยากอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้.⁶⁹ แรงงานต้องทำงานหนักเป็นเวลานาน โดยขาดการพักผ่อนและอาหารที่เพียงพอ ซึ่งนำไปสู่การเสียชีวิตจำนวนมากจากการอ่อนเพลีย ความเจ็บป่วย และความอดอยาก.⁶⁸
• การยกเลิกระบบเงินตรา ตลาด และทรัพย์สินส่วนบุคคล: เขมรแดงมุ่งมั่นที่จะสร้างสังคมคอมมิวนิสต์ที่บริสุทธิ์โดยการยกเลิกระบบเงินตรา การค้า และทรัพย์สินส่วนบุคคลในทันที.⁵² ธนาคารถูกปล้นและทำลายสกุลเงินและบันทึกทั้งหมด.⁶⁹
• การเปลี่ยนแปลงสังคมอย่างรุนแรง: ระบอบนี้มุ่งเป้าไปที่การสร้างสังคมที่ไร้การแข่งขัน ⁶⁷ โดยให้ความสำคัญกับชาวนาที่ยากจนที่สุด.⁵² โรงเรียน โรงพยาบาล ร้านค้า สำนักงาน และวัดวาอารามถูกปิดทั้งหมด.⁵² ทุกคนถูกบังคับให้สวมเสื้อผ้าชาวนา.⁵² ครอบครัวดั้งเดิมถูกทำลาย และมีการส่งเสริมหน่วยครอบครัวเดี่ยวขนาดเล็ก.⁶⁹ การแต่งงานต้องได้รับการอนุญาตและถูกจัดขึ้นโดยรัฐ.⁶⁸ ภาษาเขมรถูกปฏิรูปเพื่อยกเลิกการบ่งชี้สถานะทางสังคม.⁶⁹
• การต่อต้านปัญญาชนและการกวาดล้าง: เขมรแดงมีนโยบายต่อต้านปัญญาชนอย่างรุนแรง โดยสังหารผู้ที่มีการศึกษา แพทย์ ทนายความ นักเขียน ศิลปิน นักเรียน และอดีตเจ้าหน้าที่ทหาร/ตำรวจ.⁶⁷ ผู้ที่โอ้อวดความสำเร็จทางการศึกษาอาจถูกสังหาร.⁶⁹ นอกจากนี้ ยังมีการกวาดล้างบุคลากรที่ได้รับการฝึกฝนจากเวียดนาม และกวาดล้างสมาชิกพรรคที่ถูกสงสัยทางการเมือง.⁶⁹

การพยายามดำเนินการวิศวกรรมทางสังคมแบบสุดขั้วนี้ นำไปสู่ความทุกข์ทรมานอย่างมหาศาลและการเสียชีวิตของผู้คนประมาณ 1.5-3 ล้านคน จากความอดอยาก การใช้แรงงานบังคับ และการประหารชีวิต.⁶⁷ ความล้มเหลวอย่างหายนะของการทดลองทางสังคมนี้แสดงให้เห็นถึงผลลัพธ์ที่ทำลายล้างของการนำอุดมการณ์สุดโต่งมาใช้โดยไม่คำนึงถึงชีวิตมนุษย์ โครงสร้างสังคมที่มีอยู่ หรือความรู้เชิงปฏิบัติ.

7.4 การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์กัมพูชาและทุ่งสังหาร: จำนวนผู้เสียชีวิต, กลุ่มเป้าหมาย, และวิธีการสังหาร

การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวกัมพูชา ดำเนินการโดยเขมรแดงภายใต้การนำของพล พต ระหว่างปี 1975 ถึง 1979 ⁷² ถือเป็นหนึ่งในโศกนาฏกรรมที่โหดร้ายที่สุดในประวัติศาสตร์มนุษยชาติ.

จำนวนผู้เสียชีวิต:

ประมาณการผู้เสียชีวิตภายใต้ระบอบเขมรแดงอยู่ระหว่าง 1.5 ถึง 2 ล้านคน 72 ซึ่งคิดเป็นเกือบหนึ่งในสี่ของประชากรทั้งหมดของกัมพูชาในปี 1975.69 บางแหล่งประมาณการไว้สูงถึง 3 ล้านคน.74

ตารางที่ 1: ประมาณการผู้เสียชีวิตภายใต้ระบอบเขมรแดง

กลุ่มเป้าหมายและวิธีการสังหาร:

เขมรแดงมุ่งเป้าไปที่การสร้างสาธารณรัฐเกษตรกรรมสังคมนิยมอย่างรุนแรงตามนโยบายลัทธิเหมา.72 กลุ่มที่ตกเป็นเป้าหมายหลัก ได้แก่:

• ผู้ที่เกี่ยวข้องกับรัฐบาลเก่า: ผู้นำทางทหารและการเมืองของสาธารณรัฐเขมรในอดีต.⁷²
• ชนชั้นปัญญาชนและวิชาชีพ: ผู้นำธุรกิจ นักเขียน นักแสดง แพทย์ ทนายความ และปัญญาชน.⁶⁷
• กลุ่มชาติพันธุ์และศาสนา: ชาวพุทธ (โดยเฉพาะพระสงฆ์) ชาวจาม (มุสลิม) ชาวกัมพูชาเชื้อสายจีน ชาวคริสต์ ชาวกัมพูชาเชื้อสายไทย และชาวกัมพูชาเชื้อสายเวียดนาม.⁶⁹ วิหารคาทอลิกในพนมเปญถูกทำลาย ชาวมุสลิมถูกบังคับให้กินเนื้อหมู และนักบวชทางศาสนาถูกสังหาร.⁶⁹
• ผู้ที่ถูกมองว่าเป็น "ศัตรูทางเศรษฐกิจ": อดีตชาวเมืองที่ถูกมองว่าขาดความสามารถทางการเกษตร.⁶⁹
• สมาชิกพรรคที่ถูกสงสัย: มีการกวาดล้างและสังหารสมาชิกพรรคเขมรแดงเองที่ถูกสงสัยทางการเมือง.⁶⁹

วิธีการสังหารและการทรมานที่ใช้โดยเขมรแดงนั้นโหดเหี้ยมและเป็นระบบ:

• การทำให้เมืองว่างเปล่าและการบังคับย้ายถิ่นฐาน: ประชากรถูกบังคับให้อพยพออกจากเมืองใหญ่ไปยังค่ายแรงงานในชนบท.⁷²
• ค่ายแรงงาน: ในค่ายเหล่านี้มีการประหารชีวิตหมู่ การใช้แรงงานบังคับ การทำร้ายร่างกาย ความอดอยาก และโรคระบาด.⁷²
• ทุ่งสังหาร (Killing Fields): นักโทษจะถูกนำตัวไปยังทุ่งสังหาร เช่น อนุสรณ์เจิงแอ็ก (Choeung Ek) ซึ่งพวกเขาจะถูกประหารชีวิตและฝังในหลุมศพหมู่.⁷² เพื่อประหยัดกระสุน การประหารชีวิตมักใช้อุปกรณ์อื่น ๆ เช่น จอบ ไม้ตีศีรษะ มีดพร้า ขวาน หรือไม้ไผ่เหลาแหลม.⁷² ทารกและเด็กเล็กของเหยื่อผู้ใหญ่บางรายถูกฆ่าด้วยการเหวี่ยงศีรษะฟาดกับต้นไม้.⁷² มีการทำแผนที่หลุมฝังศพหมู่กว่า 23,745 หลุม ซึ่งมีเหยื่อประมาณ 1.3 ล้านคน.⁷²
• เรือนจำ: เขมรแดงดำเนินการเรือนจำอย่างน้อย 196 แห่ง โดยเรือนจำความมั่นคงที่ 21 (S-21) หรือตวลสเลง เป็นศูนย์กลางการทรมานและสอบสวนหลัก มีผู้ถูกคุมขังประมาณ 20,000 คน แต่มีเพียง 7 คนเท่านั้นที่รอดชีวิต.⁶⁹
• การลักพาตัวและปลูกฝังความคิดต่อเด็ก: เด็กถูกลักพาตัวและปลูกฝังความคิดให้ก่อการทารุณกรรม.⁷²

การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์นี้เป็นผลมาจากความบริสุทธิ์ทางอุดมการณ์ที่นำไปสู่การทำลายล้างครั้งใหญ่ โดยมีแรงจูงใจจากความรู้สึกต่อต้านศาสนา ต่อต้านชาติพันธุ์ (โดยเฉพาะเวียดนามและจีน) ลัทธิชนชั้น และชาตินิยมเขมรอย่างรุนแรง.⁷² การสิ้นสุดของการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เกิดขึ้นเมื่อเวียดนามบุกกัมพูชาในเดือนมกราคม 1979 และโค่นล้มระบอบเขมรแดง.⁷¹ หลังจากนั้น มีการจัดตั้งศาลคดีเขมรแดงเพื่อดำเนินคดีกับผู้นำที่รับผิดชอบต่ออาชญากรรมเหล่านี้.⁶⁹

8. กัมพูชาหลังยุคเขมรแดง
 

8.1 สงครามกัมพูชา-เวียดนาม พ.ศ. 2521-2532: สาเหตุ, การบุกรุก, และผลลัพธ์

สงครามกัมพูชา-เวียดนาม ซึ่งเป็นความขัดแย้งด้วยอาวุธระหว่างกัมพูชาประชาธิปไตยที่นำโดยเขมรแดงกับสาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม เริ่มต้นขึ้นในวันที่ 25 ธันวาคม 1978 และสิ้นสุดในปี 1989 ด้วยการถอนกำลังทหารเวียดนามออกจากกัมพูชา⁷¹ สงครามครั้งนี้เป็นส่วนหนึ่งของสงครามอินโดจีนครั้งที่สามและรอยร้าวระหว่างจีน-โซเวียต โดยสหภาพโซเวียตสนับสนุนเวียดนาม และจีนหนุนหลังเขมรแดง⁷¹

สาเหตุของสงคราม:

แม้ทั้งสองประเทศจะเป็นคอมมิวนิสต์ แต่ความสัมพันธ์ระหว่างพรรคคอมมิวนิสต์เวียดนามกับเขมรแดงกลับเสื่อมทรามลงอย่างรวดเร็วหลังสงครามเวียดนามสิ้นสุดลง⁷¹ เขมรแดงภายใต้การนำของพล พต หวาดกลัวว่าเวียดนามจะพยายามจัดตั้งสหพันธรัฐอินโดจีนที่เวียดนามจะครอบงำ⁷¹ นอกจากนี้ เขมรแดงยังมีแนวคิดเรียกร้องดินแดน (irredentist sentiments) เหนือภูมิภาคสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง ซึ่งพวกเขาถือว่าเป็นดินแดนเขมรในอดีต.71 ความตึงเครียดทวีความรุนแรงขึ้นจากการที่เขมรแดงบุกโจมตีเวียดนามซ้ำแล้วซ้ำเล่าและก่อการสังหารหมู่พลเรือนเวียดนามตามแนวชายแดน เช่น การสังหารหมู่ที่บาจุกในเดือนเมษายน 1978⁷¹

การบุกรุกและผลลัพธ์:

ในวันที่ 25 ธันวาคม 1978 เวียดนามได้เปิดฉากบุกกัมพูชาอย่างเต็มรูปแบบด้วยกำลังพล 13 กองพล ประมาณ 150,000 นาย⁷¹ กองทัพเขมรแดงพ่ายแพ้อย่างรวดเร็ว สูญเสียกำลังพลไปครึ่งหนึ่งภายในสองสัปดาห์⁷¹ ในวันที่ 7 มกราคม 1979 กองทัพเวียดนามพร้อมด้วยสมาชิกแนวร่วมสามัคคีสงเคราะห์ชาติกัมพูชา (KUFNS) ซึ่งเป็นกลุ่มคอมมิวนิสต์กัมพูชาที่ไม่พอใจเขมรแดง ได้เข้ายึดกรุงพนมเปญ⁷¹ การบุกรุกครั้งนี้ถือเป็นการยุติการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวกัมพูชา ซึ่งคร่าชีวิตผู้คนไปประมาณ 1.2-2.8 ล้านคน⁷¹

หลังการยึดครองกรุงพนมเปญ เขมรแดงได้ล่าถอยไปยังป่าใกล้ชายแดนไทย และยังคงต่อสู้กับกองทัพเวียดนามและรัฐบาลกัมพูชาที่นิยมเวียดนาม โดยร่วมมือกับแนวร่วมปลดปล่อยชาติประชาชนเขมร (KPNLF) และพรรคฟุนซินเปก (FUNCINPEC)⁶⁹ กลุ่มเหล่านี้ได้รวมตัวกันเป็นรัฐบาลผสมกัมพูชาประชาธิปไตย (CGDK) ในปี 1982⁷¹

เวียดนามไม่สามารถเอาชนะกองกำลังที่เหลือของเขมรแดงได้ และปัญหาภายในประเทศทำให้ต้องถอนทหารออกไปอย่างค่อยเป็นค่อยไป⁷¹ กองทัพเวียดนามถอนกำลังออกทั้งหมดในเดือนกันยายน 1989.⁷¹ สงครามครั้งนี้ส่งผลให้เวียดนามถูกโดดเดี่ยวจากประชาคมระหว่างประเทศและเผชิญกับความยากลำบากทางเศรษฐกิจอย่างหนัก เนื่องจากถูกคว่ำบาตรจากสหรัฐฯ และพันธมิตร⁷¹ นอกจากนี้ สงครามยังส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมอย่างรุนแรง โดยเฉพาะการลดลงของพื้นที่ป่าในกัมพูชาและเวียดนาม⁷¹

8.2 สาธารณรัฐประชาชนกัมพูชา (พ.ศ. 2522-2534): การฟื้นฟูและท้าทาย

หลังการโค่นล้มเขมรแดง เวียดนามได้จัดตั้งรัฐบาลใหม่ในกัมพูชาในชื่อ "สาธารณรัฐประชาชนกัมพูชา" (People's Republic of Kampuchea - PRK) ในเดือนมกราคม 1979.⁸⁰ รัฐนี้เป็นรัฐคอมมิวนิสต์ที่นิยมลัทธิมาร์กซ์-เลนิน และถือเป็นรัฐบริวารของเวียดนาม.⁸⁰

ในช่วงแรก PRK มุ่งเน้นการฟื้นฟูประเทศจากความเสียหายที่เกิดจากระบอบเขมรแดง มีการฟื้นฟูวัฒนธรรมและศาสนาที่ถูกทำลายไป.⁸³ อย่างไรก็ตาม รัฐบาลใหม่นี้เผชิญกับความท้าทายอย่างมาก:

• การไม่ได้รับการยอมรับจากนานาชาติ: PRK ไม่ได้รับการยอมรับจากสหประชาชาติและประเทศส่วนใหญ่ในโลก ซึ่งยังคงให้การรับรองรัฐบาลผสมกัมพูชาประชาธิปไตย (CGDK) ของเขมรแดงและกลุ่มต่อต้านอื่น ๆ.⁸² การไม่ได้รับการยอมรับนี้ทำให้กัมพูชาถูกโดดเดี่ยวและประสบปัญหาในการฟื้นฟูประเทศ
   
• สงครามกลางเมืองที่ดำเนินต่อไป: แม้เขมรแดงจะถูกโค่นอำนาจ แต่พวกเขายังคงต่อสู้กับรัฐบาล PRK โดยได้รับการสนับสนุนจากจีนและไทย.⁶⁹ สงครามกลางเมืองที่ยืดเยื้อนี้ทำให้ประเทศยังคงอยู่ในภาวะไม่มั่นคงและยากลำบาก⁸²
   
• ปัญหาผู้ลี้ภัย: การล่มสลายของเขมรแดงและการสู้รบที่ตามมาทำให้ชาวกัมพูชาจำนวนมากต้องหลบหนีไปยังชายแดนไทย.⁸²

ในช่วงสี่ปีสุดท้าย (1989-1991) สาธารณรัฐประชาชนกัมพูชาได้เปลี่ยนชื่อเป็น "รัฐกัมพูชา" (State of Cambodia - SOC) เพื่อแสวงหาการยอมรับจากนานาชาติ และเริ่มมีการเปลี่ยนแปลงระบบไปสู่การฟื้นฟูราชอาณาจักรกัมพูชา.⁸³ การเปลี่ยนแปลงนี้เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการที่นำไปสู่การยุติสงครามกลางเมืองและการสร้างสันติภาพในที่สุด.

8.3 กระบวนการสันติภาพและการฟื้นฟูระบอบกษัตริย์: บทบาทของสหประชาชาติและข้อตกลงสันติภาพปารีส

การสิ้นสุดสงครามเย็นและการถอนทหารเวียดนามออกจากกัมพูชาในปี 1989 ⁷¹ ได้เปิดทางให้เกิดกระบวนการสันติภาพ. ในที่สุด การเจรจาระหว่างฝ่ายต่าง ๆ ของกัมพูชาและประเทศที่เกี่ยวข้องได้นำไปสู่การลงนาม "ข้อตกลงสันติภาพปารีส" (Paris Peace Agreements) เมื่อวันที่ 23 ตุลาคม 1991.⁸⁵ ข้อตกลงนี้มีเป้าหมายเพื่อยุติความขัดแย้งทางการเมืองในกัมพูชาอย่างครอบคลุม และได้รับการลงนามโดย 19 ประเทศ.⁸⁵

ตามข้อตกลงสันติภาพปารีส สหประชาชาติได้จัดตั้ง "องค์การบริหารชั่วคราวแห่งสหประชาชาติในกัมพูชา" (United Nations Transitional Authority in Cambodia - UNTAC) ขึ้นในเดือนกุมภาพันธ์ 1992.⁸⁷ UNTAC มีอาณัติที่กว้างขวางเพื่อฟื้นฟูสันติภาพและรัฐบาลพลเรือนในประเทศที่ได้รับผลกระทบจากสงครามกลางเมืองและสงครามเย็นมานานกว่าทศวรรษ.⁸⁷ ภารกิจของ UNTAC รวมถึง:

• การรักษาสันติภาพและการปลดอาวุธ: ดูแลการหยุดยิงและปลดอาวุธกองกำลังติดอาวุธของทุกฝ่าย.⁸⁷
• การจัดเลือกตั้ง: จัดการเลือกตั้งที่เป็นอิสระและเป็นธรรมเพื่อสร้างรัฐธรรมนูญใหม่.⁸⁷
• การบริหารพลเรือน: ดูแลและควบคุมกิจการที่สำคัญของรัฐบาล ทั้งการต่างประเทศ การป้องกันประเทศ การคลัง และการรักษาความสงบเรียบร้อย.⁸⁷
• การส่งผู้ลี้ภัยกลับประเทศ: ดูแลการส่งผู้ลี้ภัยและผู้พลัดถิ่นกลับสู่ภูมิลำเนา.⁸⁹
• การฟื้นฟูโครงสร้างพื้นฐาน: ดำเนินการฟื้นฟูโครงสร้างพื้นฐานของประเทศ.⁸⁹

ภายใต้การกำกับดูแลของ UNTAC การเลือกตั้งทั่วไปได้จัดขึ้นในเดือนพฤษภาคม 1993.⁸⁷ ผลการเลือกตั้งนำไปสู่การฟื้นฟูระบอบกษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญในกัมพูชาในเดือนกันยายน 1993 โดยสมเด็จพระนโรดม สีหนุเสด็จขึ้นครองราชย์อีกครั้ง.⁹⁰ การฟื้นฟูสถาบันกษัตริย์และการจัดตั้งรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งถือเป็นจุดสิ้นสุดของช่วงเวลาแห่งความวุ่นวายและสงครามกลางเมืองที่ยาวนาน และเป็นจุดเริ่มต้นของการสร้างสันติภาพและการพัฒนาประเทศขึ้นมาใหม่.⁴³

นอกจากนี้ กระบวนการสันติภาพยังรวมถึงการจัดตั้งศาลคดีเขมรแดง (Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia - ECCC) ในปี 2001 เพื่อดำเนินคดีกับผู้นำอาวุโสของเขมรแดงที่รับผิดชอบต่ออาชญากรรมที่เกิดขึ้น.⁶⁹

 

9. กัมพูชาในปัจจุบัน
 

9.1 พัฒนาการทางการเมืองและเศรษฐกิจ

กัมพูชาในปัจจุบันปกครองด้วยระบอบประชาธิปไตยแบบรัฐสภา โดยมีพระมหากษัตริย์เป็นประมุขภายใต้รัฐธรรมนูญ.⁴³ พระบาทสมเด็จพระบรมนาถ นโรดม สีหมุนี ทรงเป็นพระมหากษัตริย์องค์ปัจจุบันตั้งแต่ปี 2004.⁴³ การเมืองกัมพูชาในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมามีเสถียรภาพมากขึ้น โดยมีพรรคประชาชนกัมพูชา (CPP) ของสมเด็จฮุน เซน (และปัจจุบันคือสมเด็จฮุน มาแนต) เป็นพรรคการเมืองที่โดดเด่นและมีอำนาจอย่างมาก.⁴³

ในด้านเศรษฐกิจ กัมพูชาได้เห็นความก้าวหน้าทางเศรษฐกิจอย่างรวดเร็วในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา โดยมีอัตราการเติบโตของ GDP สูงกว่า 5% อย่างต่อเนื่อง (ยกเว้นช่วงล็อกดาวน์).³⁰ ปัจจุบันกัมพูชาเป็นประเทศที่มีรายได้ปานกลางระดับต่ำ.⁹⁵ อุตสาหกรรมหลักสองอันดับแรกคือ สิ่งทอและการท่องเที่ยว.⁹⁵ ภาคเกษตรกรรมยังคงเป็นแหล่งรายได้หลักสำหรับประชากรในชนบทจำนวนมาก.⁹⁵ นอกจากนี้ กัมพูชายังมีการค้นพบแหล่งน้ำมันและก๊าซธรรมชาติในทะเล.⁹⁵ อย่างไรก็ตาม กัมพูชายังคงเผชิญกับความท้าทายทางเศรษฐกิจหลายประการ เช่น ความจำเป็นในการปรับปรุงระบบการศึกษา การขาดแคลนแรงงานที่มีทักษะ โดยเฉพาะในชนบทที่ยากจน และปัญหาโครงสร้างพื้นฐานที่ไม่เพียงพอ.³⁰ นอกจากนี้ ยังมีความกังวลเกี่ยวกับปัญหาการทุจริตและเศรษฐกิจที่พึ่งพาเงินทุนจากจีนอย่างมาก.³⁰

9.2 ความขัดแย้งชายแดนกับประเทศไทย (ร่วมสมัย)

ความขัดแย้งชายแดนระหว่างไทยและกัมพูชาเป็นประเด็นที่ซับซ้อนและยาวนาน มีรากฐานมาจากประวัติศาสตร์ การปักปันเขตแดนในยุคอาณานิคม และความรู้สึกชาตินิยมของทั้งสองฝ่าย.

9.2.1 ข้อพิพาทปราสาทพระวิหาร

ข้อพิพาทเกี่ยวกับปราสาทพระวิหารเป็นหนึ่งในความขัดแย้งชายแดนที่โดดเด่นที่สุดระหว่างสองประเทศ. ปราสาทแห่งนี้สร้างขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 11 บริเวณทิวเขาพนมดงรัก.⁴⁰ ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) ได้ตัดสินในปี 1962 ว่าปราสาทพระวิหารตั้งอยู่ในอาณาเขตกัมพูชา และไทยมีพันธกรณีต้องถอนทหารออกจากพื้นที่.³⁹

อย่างไรก็ตาม ความขัดแย้งยังคงปะทุขึ้นเป็นระยะ โดยเฉพาะในปี 2008 และ 2011 หลังกัมพูชาเสนอให้ยูเนสโกขึ้นทะเบียนปราสาทพระวิหารเป็นมรดกโลกฝ่ายเดียว.⁴⁰ การปะทะกันด้วยกำลังทหารเกิดขึ้นหลายครั้ง ทำให้มีผู้บาดเจ็บและเสียชีวิตทั้งสองฝ่าย²³ ในปี 2013 ICJ ได้ตีความคำพิพากษาเดิมอีกครั้ง โดยยืนยันคำสั่งเดิมเฉพาะตัวปราสาท แต่ไม่รับการตีความพื้นที่พรมแดนโดยรอบปราสาท และสั่งให้ถอนทหารออกจากเขตปลอดทหารชั่วคราว.³⁹

9.2.2 ปัญหาการปักปันเขตแดนอื่นๆ (เช่น เกาะกูด, สามเหลี่ยมมรกต)

นอกเหนือจากปราสาทพระวิหารแล้ว ยังมีปัญหาการปักปันเขตแดนในหลายพื้นที่ที่ยังคงดำเนินการอยู่โดยคณะกรรมาธิการเขตแดนร่วม ไทย-กัมพูชา (Joint Boundary Commission).³⁹

• เกาะกูด: เป็นพื้นที่ที่มีการกล่าวอ้างถึงการทับซ้อนระหว่างพรมแดนทางทะเล ซึ่งมีพื้นที่ทับซ้อนมากกว่า 2.6 หมื่นตารางกิโลเมตร และส่งผลกระทบต่อการจัดการสัมปทานแหล่งพลังงาน.³⁹ ฝ่ายไทยยืนยันว่าเกาะกูดเป็นของประเทศไทยตามสนธิสัญญาปี 1907³⁹
   
• พื้นที่สามเหลี่ยมมรกต (ช่องบก) และปราสาทตาเมือน/ตาควาย: ในเหตุการณ์ล่าสุดปี 2025 กัมพูชาได้อ้างสิทธิ์เหนือพื้นที่กลุ่มปราสาทตาเมือน, ปราสาทตาควาย และพื้นที่สามเหลี่ยมมรกต (ช่องบก) รวมถึงบริเวณใกล้เคียง.²³ สถานการณ์ตึงเครียดขึ้นเมื่อมีการบินล่วงล้ำน่านฟ้าและใช้จรวดโจมตีพื้นที่พลเรือนในฝั่งไทย ซึ่งนำไปสู่การปะทะกันด้วยกำลังทหาร⁹⁶

9.2.3 ผลกระทบทางเศรษฐกิจจากการปะทะชายแดน

ความขัดแย้งชายแดนส่งผลกระทบอย่างมีนัยสำคัญต่อภาคธุรกิจและการค้าของทั้งสองประเทศ.⁹⁷

• ผลกระทบระยะสั้น: ธุรกิจรายย่อยข้ามแดนหยุดชะงัก ระบบโลจิสติกส์หยุดหรือเบี่ยงเบนเส้นทาง ทำให้ต้นทุนการขนส่งและราคาสินค้าเพิ่มขึ้น.⁹⁷
• ผลกระทบระยะกลาง: ผู้ส่งออกต้องหาตลาดหรือเส้นทางใหม่เพื่อทดแทนตลาดกัมพูชา อุตสาหกรรมไทยที่ใช้วัตถุดิบนำเข้าจากกัมพูชา โดยเฉพาะมันสำปะหลัง ก็ได้รับผลกระทบอย่างมาก.⁹⁷
• ผลกระทบระยะยาว: หากความขัดแย้งยืดเยื้อ จะกระทบความเชื่อมั่นของนักลงทุน อาจเกิดการโยกย้ายสถานประกอบกิจการ และส่งผลต่อการเลิกจ้างงาน.⁹⁷ นอกจากนี้ ยังส่งผลกระทบทางอ้อมต่อภาคธุรกิจบริการและแรงงาน เนื่องจากชาวกัมพูชาจำนวนมากเดินทางข้ามมาฝั่งไทยเพื่อรักษาพยาบาลและทำงาน.⁹⁷

ตารางที่ 2: สรุปความขัดแย้งชายแดนไทย-กัมพูชาที่สำคัญ 

9.3 การเมืองการปกครองภายใต้ฮุน เซน และครอบครัว

สมเด็จฮุน เซน เป็นบุคคลสำคัญที่ครองอำนาจทางการเมืองในกัมพูชามาอย่างยาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์ โดยดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีตั้งแต่ปี 1985 ถึง 2023  และปัจจุบันเป็นประธานวุฒิสภา  เส้นทางชีวิตของเขาเริ่มต้นจากลูกชาวนา ก่อนจะเข้าร่วมขบวนการต่อต้านจักรวรรดินิยมในปี 1970 ตามคำเรียกร้องของสมเด็จพระนโรดม สีหนุ  และต่อมาได้แปรพักตร์จากเขมรแดงไปเวียดนามในปี 1977 เนื่องจากไม่พอใจระบอบการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์  การตัดสินใจครั้งนี้เปิดโอกาสให้เขาก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งสำคัญ โดยได้รับความไว้วางใจจากผู้นำทหารเวียดนามและเป็นหนึ่งในผู้ก่อตั้งแนวร่วมกู้ชาติกัมพูชา    

การรวมศูนย์อำนาจและลักษณะการปกครอง
ภายใต้การนำของสมเด็จฮุน เซน พรรคประชาชนกัมพูชา (CPP) ได้กลายเป็นพรรคการเมืองที่โดดเด่นและมีอำนาจอย่างมาก  ฮุน เซนได้สะสมอำนาจอย่างมหาศาล รวมถึงการมี "กองกำลังป้องกัน" ที่ถูกกล่าวหาว่าเทียบเคียงความสามารถของหน่วยทหารปกติของประเทศ ซึ่งมักถูกใช้เพื่อระงับการต่อต้านทางการเมือง  นักวิเคราะห์บางคนมองว่าการปกครองของเขาในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมามีลักษณะเป็นเผด็จการมากขึ้น โดยมีการปราบปรามผู้เห็นต่าง สั่งจำคุกนักวิจารณ์ และบีบให้หลายคนต้องลี้ภัยไปต่างประเทศ  แม้จะเผชิญกับคำวิจารณ์ด้านลบ แต่เขาก็เลือกที่จะปฏิเสธด้วยการอนุญาตให้จัดตั้งพรรคการเมืองขนาดเล็กอื่น ๆ เพื่ออ้างว่าเป็นประชาธิปไตยที่หลากหลาย  ฮุน เซนถูกมองว่าเป็น "ผู้บงการเจ้าเล่ห์ที่ทำลายคู่ต่อสู้ทางการเมือง" และเป็น "เผด็จการ" ที่รวมศูนย์อำนาจและสร้างความมั่งคั่งส่วนตัวผ่านความรุนแรงและการทุจริต    

ในด้านนโยบาย ฮุน เซนได้นำพากัมพูชาผ่านการปฏิรูปเศรษฐกิจแบบตลาดเสรี ซึ่งช่วยฟื้นฟูเศรษฐกิจของประเทศ  เขามักใช้กระแสชาตินิยมและปลุกกระแสความกลัวการกลับมาของเขมรแดงในการหาเสียงเลือกตั้ง เพื่อสร้างอิทธิพลต่อสังคมและรักษาอำนาจของพรรค 

การสืบทอดอำนาจสู่ตระกูลฮุน

สมเด็จฮุน เซน ได้วางแผนการสืบทอดอำนาจอย่างเป็นระบบเพื่อสร้างราชวงศ์ทางการเมือง  โดยในปี 2018 เขาได้ประกาศเจตจำนงอย่างชัดเจนว่าจะให้  ฮุน มาแนต บุตรชายคนโต เป็นผู้สืบทอดตำแหน่งนายกรัฐมนตรี  ฮุน มาแนต ซึ่งสำเร็จการศึกษาจากเวสต์พอยต์ ได้ไต่เต้าขึ้นสู่ตำแหน่งสำคัญในกองทัพอย่างรวดเร็ว รวมถึงการเป็นรองผู้บัญชาการทหารบกในปี 2009 และผู้บัญชาการทหารบกในปี 2019  เขายังมีบทบาทสำคัญในการดูแลกองกำลังกัมพูชาบริเวณชายแดนไทย-กัมพูชาในช่วงความขัดแย้งปราสาทพระวิหาร ซึ่งเป็นโอกาสที่ฮุน เซนใช้ทดสอบความสามารถของบุตรชาย    

หลังการเลือกตั้งทั่วไปในเดือนกรกฎาคม 2023 ที่พรรค CPP ชนะอย่างถล่มทลาย สมเด็จฮุน เซนได้ประกาศลาออกจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรี และเสนอชื่อฮุน มาแนตเป็นผู้สืบทอด  พระบาทสมเด็จพระบรมนาถ นโรดม สีหมุนี ได้มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งฮุน มาแนตเป็นนายกรัฐมนตรีในวันที่ 7 สิงหาคม 2023 และรัฐสภากัมพูชามีมติรับรองเขาอย่างเป็นทางการในวันที่ 22 สิงหาคม 2023    

นอกจากฮุน มาแนตแล้ว สมาชิกคนอื่น ๆ ในตระกูลฮุนก็มีบทบาทสำคัญในโครงสร้างอำนาจ: ฮุน มานิธ บุตรชายคนที่สอง ดำรงตำแหน่งหัวหน้าหน่วยข่าวกรองทหารภายใต้กระทรวงกลาโหม และรองผู้บัญชาการทหารบก ฮุน มานี บุตรชายคนเล็ก เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร และได้รับการแต่งตั้งเป็นรองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงข้าราชการพลเรือนฮุน มานา บุตรสาวคนโต ก็มีบทบาทสำคัญเช่นกัน    

การถ่ายโอนอำนาจนี้ยังรวมถึงการที่ครอบครัวการเมืองสำคัญอื่น ๆ เช่น ตระกูลเตีย (Tea) ก็ได้ส่งต่อตำแหน่งสำคัญให้กับบุตรหลานของตนด้วย เพื่อรักษาเสถียรภาพและแบ่งปันผลประโยชน์ในหมู่ชนชั้นนำของพรรค CPP  การควบคุมหลักสูตรการศึกษาและการใช้สื่อสังคมออนไลน์เพื่อสร้างความนิยมในหมู่เยาวชนก็เป็นส่วนหนึ่งของกลยุทธ์ในการรักษาอำนาจของตระกูลฮุน    

แม้ฮุน มาแนตจะขึ้นสู่ตำแหน่งสูงสุด แต่เขายังคงต้องเผชิญกับความท้าทายในการสร้างความเชื่อมั่นและพิสูจน์ตัวเองในฐานะผู้นำที่แท้จริง และการก้าวออกจากเงาของบิดา

10. บทสรุป

ประวัติศาสตร์กัมพูชาเป็นเรื่องราวที่สะท้อนถึงอารยธรรมอันยิ่งใหญ่ที่สามารถสร้างสรรค์สิ่งมหัศจรรย์ทางสถาปัตยกรรมและระบบบริหารจัดการที่ซับซ้อนได้ แต่ก็เป็นประวัติศาสตร์ที่เต็มไปด้วยความเปราะบางต่อปัจจัยภายในและภายนอก. ตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ที่บ่งชี้ถึงรากฐานทางวัฒนธรรมที่แข็งแกร่ง ไปจนถึงอาณาจักรฟูนันและเจนละที่รับอิทธิพลอินเดียเพื่อสร้างรัฐที่รุ่งเรือง ความสามารถในการปรับตัวและผสมผสานวัฒนธรรมเป็นสิ่งสำคัญต่อการอยู่รอดของพวกเขา. อย่างไรก็ตาม การพึ่งพาเส้นทางการค้าและโครงสร้างสังคมที่พึ่งพาการใช้แรงงานอย่างหนักได้กลายเป็นจุดอ่อนที่นำไปสู่การล่มสลายของจักรวรรดิขอม.

ยุคมืดของกัมพูชาแสดงให้เห็นถึงความทุกข์ทรมานจากการเป็นรัฐกันชนระหว่างสยามและเวียดนาม ซึ่งส่งผลให้เกิดการสูญเสียอธิปไตย ดินแดน และประชากรอย่างต่อเนื่อง. การเข้ามาของฝรั่งเศสในฐานะผู้คุ้มครองได้ช่วยรักษาสภาพความเป็นรัฐของกัมพูชาไว้ได้ในระดับหนึ่ง แต่ก็แลกมาด้วยการสูญเสียอธิปไตยที่แท้จริงและการถูกแสวงหาผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ. การปักปันเขตแดนในยุคอาณานิคมได้ทิ้งมรดกของข้อพิพาทที่ยังคงส่งผลกระทบต่อความสัมพันธ์ระหว่างไทยและกัมพูชามาจนถึงปัจจุบัน.

ช่วงหลังได้รับเอกราช กัมพูชาเผชิญกับความท้าทายอย่างมหาศาลจากสงครามเย็นและสงครามเวียดนาม การที่สหรัฐฯ ทิ้งระเบิดอย่างหนักและการใช้เส้นทางโฮจิมินห์ในกัมพูชา ได้บ่อนทำลายความเป็นกลางและอธิปไตยของประเทศอย่างรุนแรง และเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เขมรแดงขึ้นสู่อำนาจ. ระบอบเขมรแดงได้นำพากัมพูชาไปสู่ยุคแห่งการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ที่โหดร้ายที่สุดในประวัติศาสตร์สมัยใหม่ ซึ่งเป็นบทเรียนอันเจ็บปวดถึงผลลัพธ์ของการใช้อุดมการณ์สุดโต่ง.

แม้กัมพูชาจะได้รับการฟื้นฟูผ่านการแทรกแซงของเวียดนามและกระบวนการสันติภาพภายใต้สหประชาชาติ ซึ่งนำไปสู่การฟื้นฟูระบอบกษัตริย์และประชาธิปไตย แต่ประเทศก็ยังคงเผชิญกับความท้าทายทางเศรษฐกิจและปัญหาความขัดแย้งชายแดนที่ยังไม่ได้รับการแก้ไข. ความสัมพันธ์ระหว่างไทยและกัมพูชาในปัจจุบันยังคงได้รับอิทธิพลจากบาดแผลทางประวัติศาสตร์และข้อพิพาทเรื่องดินแดนที่ยังคงค้างคา. การทำความเข้าใจประวัติศาสตร์อันซับซ้อนนี้จึงเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่งในการส่งเสริมความร่วมมือและสันติภาพที่ยั่งยืนระหว่างสองประเทศในอนาคต.

ที่มา

1. ประวัติศาสตร์ยุคแรกของกัมพูชา - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%A8%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B9%8C%E0%B8%A2%E0%B8%B8%E0%B8%84%E0%B9%81%E0%B8%A3%E0%B8%81%E0%B8%82%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2
2. ประวัติศาสตร์ภาษาและวัฒนธรรมประเทศกัมพูชา - TraveliGo, accessed July 25, 2025, https://th.traveligo.com/travel/asia/cambodia/history-language-culture
3. Kingdom of Cambodia ราชอาณาจักรกัมพูชา - กองสื่อสารองค์กร, accessed July 25, 2025, https://pr.mcu.ac.th/?p=10630
4. Funan - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Funan
5. Chenla - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Chenla
6. en.wikipedia.org, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Jayavarman_II
7. “เหตุล่มสลาย” ของเขมรโบราณที่ยิ่งใหญ่ คืออะไร? - ศิลปวัฒนธรรม, accessed July 25, 2025, https://www.silpa-mag.com/history/article_145907
8. Suryavarman II, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Suryavarman_II
9. พระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/Suryavarman_II
10. พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%88%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%B1%E0%B8%A2%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88_7
11. นครธม - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%98%E0%B8%A1
12. เมืองพระนคร - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B8%A3
13. Economic history of Cambodia - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Economic_history_of_Cambodia
14. Post-Angkor period - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Post-Angkor_period
15. ยุคมืดของกัมพูชา - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%A2%E0%B8%B8%E0%B8%84%E0%B8%A1%E0%B8%B7%E0%B8%94%E0%B8%82%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2
16. ละแวก-อุดงค์มีชัย-พนมเปญ 3 ราชธานีเขมร หลังการล่มสลายของเมืองพระนคร I ประวัติศาสตร์นอกตำรา EP.95 - YouTube, accessed July 25, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=HrEmfxwtQHo
17. เมืองพระนคร บ้านเมืองล่มสลาย ผู้คนถูกกวาดต้อน อยุธยาบุกเขมร, accessed July 25, 2025, https://www.silpa-mag.com/history/article_86087
18. ละแวก - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B9%81%E0%B8%A7%E0%B8%81
19. เที่ยวเมืองละแวก,เมืองประวัติศาสตร์ ,วัดตะแลงแกง,เจดีย์บนยอดเขาราชทรัพย์,อุดงมีชีย,กัมพูชา,Cambodia - YouTube, accessed July 25, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=QLRDAZEP9tE
20. อุดงมีชัย - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%AD%E0%B8%B8%E0%B8%94%E0%B8%87%E0%B8%A1%E0%B8%B5%E0%B8%8A%E0%B8%B1%E0%B8%A2
21. เยี่ยมชมเมืองอูดง (Oudong) เมืองหลวงเก่าของกัมพูชา เป็นเมืองที่เต็มไปด้วยวัด สถูป และประติมากรรมในสมัยโบราณ - มูลนิธิยุวทูตความดี, accessed July 25, 2025, http://www.yavf.or.th/yavf-media/%E0%B9%80%E0%B8%A2%E0%B8%B5%E0%B9%88%E0%B8%A2%E0%B8%A1%E0%B8%8A%E0%B8%A1%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%AD%E0%B8%B9%E0%B8%94%E0%B8%87-oudong-%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%B7%E0%B8%AD/
22. ประวัติศาสตร์ | Asian, accessed July 25, 2025, https://asianfoodofthai.wordpress.com/%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%AD%E0%B8%B2%E0%B8%93%E0%B8%B2%E0%B8%88%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2-kingom-of-cambodia/%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%A8%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B9%8C/
23. ความสัมพันธ์กัมพูชา–ไทย - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%98%E0%B9%8C%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E2%80%93%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2
24. 1 - สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช, accessed July 25, 2025, https://3king.lib.kmutt.ac.th/KingTarksinCD/chapter15/page1.html
25. การทูตไทย–กัมพูชาในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น | สรุปใน 1 นาที - YouTube, accessed July 25, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=h1csk5k_3qM
26. Modern Cambodia Since 1863 | Oxford Research Encyclopedia of Asian History, accessed July 25, 2025, https://oxfordre.com/asianhistory/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-241
27. ที่มาของขอมและการสร้างอาณาจักร ลำดับกษัตริย์ที่ปกครอง - YouTube, accessed July 25, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=Fk9E36eKSWA
28. ขอมอยู่ไหน? ไทยอยู่นั่น ขอมกับไทย ไม่พรากจากกัน - ศิลปวัฒนธรรม, accessed July 25, 2025, https://www.silpa-mag.com/history/article_94382
29. ถิ่นฐานชาวขแมร์ ในรัตนโกสินทร์ อยู่ตรงไหน ทำอะไรกันบ้าง? - ศิลปวัฒนธรรม, accessed July 25, 2025, https://www.silpa-mag.com/history/article_100893
30. Cambodia | globalEDGE, accessed July 25, 2025, https://globaledge.msu.edu/countries/cambodia/memo
31. Full article: Historical Agrarian Change and its Connections to ..., accessed July 25, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14672715.2023.2298430
32. The Rise and Fall of the Khmer Rouge Regime | Asia Pacific Curriculum, accessed July 25, 2025, https://asiapacificcurriculum.ca/learning-module/rise-and-fall-khmer-rouge-regime
33. Modern Cambodia Since 1863 | Oxford Research Encyclopedia of ..., accessed July 25, 2025, https://oxfordre.com/asianhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-241?p=emailAO/eaq6WymFg.&d=/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-241
34. en.wikipedia.org, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/French_protectorate_of_Cambodia#:~:text=The%20protectorate%20was%20established%20in,the%20French%20protectorate%20on%20Cambodia.
35. 11 สิงหาคม 1863 - กัมพูชาทำสนธิสัญญา รับสถานะรัฐในอารักขาของฝรั่งเศส - the standard, accessed July 25, 2025, https://thestandard.co/onthisday11081863/
36. กัมพูชาในอารักขาของฝรั่งเศส - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B9%83%E0%B8%99%E0%B8%AD%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%82%E0%B8%B2%E0%B8%82%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%9D%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%A8%E0%B8%AA
37. Economic and Social Impacts of Imperialism in Indochina | World ..., accessed July 25, 2025, https://courses.lumenlearning.com/suny-worldhistory/chapter/27-4-3-economic-and-social-impacts-of-imperialism-in-indochina/
38. Cambodia - The Colonial Economy - Country Studies, accessed July 25, 2025, https://countrystudies.us/cambodia/12.htm
39. ชายแดนไทย–กัมพูชา - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B9%81%E0%B8%94%E0%B8%99%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2%E2%80%93%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2
40. กรณีพิพาทพรมแดนไทย–กัมพูชา - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%93%E0%B8%B5%E0%B8%9E%E0%B8%B4%E0%B8%9E%E0%B8%B2%E0%B8%97%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B9%81%E0%B8%94%E0%B8%99%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2%E2%80%93%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2
41. Kingdom of Cambodia (1953–1970) - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Cambodia_(1953%E2%80%931970)
42. 9​ พฤศจิกายน พ.ศ. 1954 ประเทศกัมพูชาได้รับเอกราชจากฝรั่งเศส - library SSRU, accessed July 25, 2025, https://library.ssru.ac.th/news/view/s09116401
43. ประเทศกัมพูชา - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%97%E0%B8%A8%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2
44. Cambodia - The Struggle for Independence - Country Studies, accessed July 25, 2025, https://countrystudies.us/cambodia/14.htm
45. www.britannica.com, accessed July 25, 2025, https://www.britannica.com/biography/Norodom-Sihanouk#:~:text=Norodom%20Sihanouk%20(born%20October%2031,head%20of%20state%2C%20and%20president.
46. Norodom Sihanouk | Biography & Facts | Britannica, accessed July 25, 2025, https://www.britannica.com/biography/Norodom-Sihanouk
47. พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ สละราชย์มาเป็นนายก เกิดอะไรในกัมพูชา, accessed July 25, 2025, https://www.silpa-mag.com/history/article_27388
48. เจ้านโรดม สีหนุ กับนโยบายความเป็นกลางของกัมพูชา Norodom Sihanouk and Cambodian Non-alignment Policy | Shopee Thailand, accessed July 25, 2025, https://shopee.co.th/%E0%B9%80%E0%B8%88%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B9%82%E0%B8%A3%E0%B8%94%E0%B8%A1-%E0%B8%AA%E0%B8%B5%E0%B8%AB%E0%B8%99%E0%B8%B8-%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%9A%E0%B8%99%E0%B9%82%E0%B8%A2%E0%B8%9A%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B9%80%E0%B8%9B%E0%B9%87%E0%B8%99%E0%B8%81%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%87%E0%B8%82%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2-Norodom-Sihanouk-and-Cambodian-Non-alignment-Policy-i.54033340.20447066342
49. นโยบาย เป็นกลาง ของ กัมพูชา ใน สมัย รัฐบาล เจ้า นโรดม สี หนุ, accessed July 25, 2025, https://digital.library.tu.ac.th/tu_dc/frontend/Info/item/dc:116490
50. ลำดับพระราชประวัติและบทบาทที่น่าสนใจของพระบาทสมเด็จพระนโรดมสีหนุ | ประชาไท, accessed July 25, 2025, http://prachatai.com/journal/2013/02/45123
51. รัฐประหารในประเทศกัมพูชา พ.ศ. 2513 - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%90%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%83%E0%B8%99%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%97%E0%B8%A8%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2_%E0%B8%9E.%E0%B8%A8._2513
52. Cambodia - Civil War, Khmer Rouge, Genocide | Britannica, accessed July 25, 2025, https://www.britannica.com/place/Cambodia/Civil-war
53. Full article: The relational archive of the Khmer Republic (1970–1975): re-visiting the 'coup' and the 'civil war' in Cambodia through written sources - Taylor and Francis, accessed July 25, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0967828X.2021.1989987
54. The Vietnam War: An Analysis of History, Causes, and Impacts, accessed July 25, 2025, https://influence-journal.com/index.php/influence/article/download/162/152/226
55. Targeting Ho Chi Minh Trail | Nautilus Institute for Security and Sustainability, accessed July 25, 2025, https://nautilus.org/essentially-annihilated/essentially-annihilated-targeting-ho-chi-minh-trail/
56. Ho Chi Minh trail - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Ho_Chi_Minh_trail
57. The Shadow War in Cambodia | Air & Space Forces Magazine, accessed July 25, 2025, https://www.airandspaceforces.com/article/the-shadow-war-in-cambodia/
58. History of Cambodia. Timelines, ancient and modern Cambodia, accessed July 25, 2025, https://www.countryreports.org/country/Cambodia/expandedhistory.htm?countryid=43&hd=re653.aspx&kh0027)
59. Cambodian Civil War - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Cambodian_Civil_War
60. สหรัฐอเมริกาเริ่มทิ้งระเบิดกัมพูชา | นิทรรศการประวัติศาสตร์ร่วมสมัยของอุษาค ..., accessed July 25, 2025, https://www.sac.or.th/exhibition/aseantimeline/2512-%E0%B8%AD%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%9A%E0%B8%B4%E0%B8%94sihanouk-trail/
61. Review and Analysis: United States Secret Wars in Cambodia: Long ..., accessed July 25, 2025, https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=126267
62. National emergency declared in Cambodia | March 19, 1970 ..., accessed July 25, 2025, https://www.history.com/this-day-in-history/march-19/national-emergency-declared-in-cambodia
63. บ ท บ า ท ข อ ง ท ห า ร ใ น ก า ร เ มื อ ง กั ม พู ช า - หลักสูตรรัฐศาสตรมหาบัณฑิต สำหรับนักบริหาร คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง, accessed July 25, 2025, http://www.mpe.ru.ac.th/IS/MPE19/6014812034.pdf
64. Before the Holocaust: The Coup - EdWeb, accessed July 25, 2025, http://www.edwebproject.org/sideshow/history/coup.html
65. สงครามกลางเมืองกัมพูชา - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%AA%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%81%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2
66. รำลึก 50 ปี เขมรแดงยึดพนมเปญ | ทันโลก EXPRESS | 17 เม.ย. 68, accessed July 25, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=adCaIcJZuQw
67. Genocide In Cambodia - Holocaust Museum Houston, accessed July 25, 2025, https://hmh.org/library/research/genocide-in-cambodia-guide/
68. Khmer Rouge Comes to Power in Cambodia | EBSCO Research ..., accessed July 25, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/politics-and-government/khmer-rouge-comes-power-cambodia
69. Khmer Rouge - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Khmer_Rouge
70. Cambodia | Holocaust and Genocide Studies | College of Liberal Arts, accessed July 25, 2025, https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/cambodia
71. Cambodian–Vietnamese War - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Cambodian%E2%80%93Vietnamese_War
72. การฆ่าล้างเผ่าพันธ์ุชาวเขมร - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%86%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A5%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%9C%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%9E%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%98%E0%B9%8C%E0%B8%B8%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B9%80%E0%B8%82%E0%B8%A1%E0%B8%A3
73. เขมรแดง - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B9%80%E0%B8%82%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B9%81%E0%B8%94%E0%B8%87
74. 40 Years After the Fall of the Khmer Rouge, Cambodia Still Grapples With Pol Pot's Brutal Legacy - Time Magazine, accessed July 25, 2025, https://time.com/5486460/pol-pot-cambodia-1979/
75. “เขมรแดง” ความโหดร้ายในประวัติศาสตร์กัมพูชา | โลกวิวัฒน์ Podcast EP.87 - YouTube, accessed July 25, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=5BhsSb0b_KE&pp=0gcJCfwAo7VqN5tD
76. กำเนิดเขมรแดง ยุคมืดมนที่ไม่ต้องการคนมีความรู้ | รู้ไว้ใช่ว่า - YouTube, accessed July 25, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=Bpm-OSlxvX4
77. Killing Fields - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Killing_Fields
78. การท างานของพิพิธภัณฑ์ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์และ ทุ่งสังหารผ่านความปรองดองในประเทศกัมพูชา - thaijo.org, accessed July 25, 2025, https://so04.tci-thaijo.org/index.php/kjss/article/download/242688/164902/837984
79. "กัมพูชา" มหากาพย์แห่งอารยธรรม โศกนาฏกรรม และการต่อสู้ - Thai PBS, accessed July 25, 2025, https://www.thaipbs.or.th/news/content/353586
80. People's Republic of Kampuchea - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/People%27s_Republic_of_Kampuchea
81. กัมพูชา - ประวัติศาสตร์ - TH - ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร, accessed July 25, 2025, https://southeastasia.sac.or.th/subject.php?c_id=2&sj_id=32
82. Cambodian conflict (1979–1998) - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Cambodian_conflict_(1979%E2%80%931998)
83. สาธารณรัฐประชามานิตกัมพูชา - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%AA%E0%B8%B2%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%93%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%90%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%B4%E0%B8%95%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2
84. Cambodia - THE PEOPLE'S REPUBLIC OF KAMPUCHEA - Country Studies, accessed July 25, 2025, https://countrystudies.us/cambodia/75.htm
85. 1991 Paris Peace Agreements - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/1991_Paris_Peace_Agreements
86. สนธิสัญญาสันติภาพปารีส (ค.ศ. 1991) - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%AA%E0%B8%99%E0%B8%98%E0%B8%B4%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%8D%E0%B8%8D%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%A0%E0%B8%B2%E0%B8%9E%E0%B8%9B%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA_(%E0%B8%84.%E0%B8%A8._1991)
87. องค์การบริหารชั่วคราวแห่งสหประชาชาติในกัมพูชา - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B9%8C%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%9A%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%8A%E0%B8%B1%E0%B9%88%E0%B8%A7%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%AA%E0%B8%AB%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B9%83%E0%B8%99%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2
88. en.wikipedia.org, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/United_Nations_Transitional_Authority_in_Cambodia
89. UNITED NATIONS TRANSITIONAL AUTHORITY IN CAMBODIA (UNTAC), accessed July 25, 2025, https://peacekeeping.un.org/ru/mission/past/untac.htm
90. พระมหากษัตริย์กัมพูชา - วิกิพีเดีย, accessed July 25, 2025, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B9%8C%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2
91. ทำไมระบอบกษัตริย์ของกัมพูชาจึงยังคงอยู่ได้โดยไม่ถูกล้มล้างโดยเขมรแดงครับ?? - Pantip, accessed July 25, 2025, https://pantip.com/topic/38416794
92. กัมพูชา - กรมเอเชียตะวันออก, accessed July 25, 2025, https://eastasia.mfa.go.th/th/page/%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%8A%E0%B8%B2?menu=632d4e71b615832fef42b692
93. การเมืองในระบบรัฐสภาของราชอาณาจักรกัมพูชา - thaijo.org, accessed July 25, 2025, https://so05.tci-thaijo.org/index.php/RJPJ/article/download/244476/168694
94. สรุปภาวะเศรษฐกิจและการเงินกัมพูชา, accessed July 25, 2025, https://www.bot.or.th/content/dam/bot/documents/th/our-roles/international-cooperation/clmv-econ/cambodia/cambodia-EconomicOutlook-2564-65.pdf
95. Economy of Cambodia - Wikipedia, accessed July 25, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Economy_of_Cambodia
96. สรุป 24 ชั่วโมง เหตุปะทะชายแดนไทย-กัมพูชา สมช. ให้อพยพปชช. พ้นรัศมี ..., accessed July 25, 2025, https://www.springnews.co.th/news/hot-issue/858981
97. วิเคราะห์ “ผลกระทบ” เศรษฐกิจชายแดน “ไทย-กัมพูชา” | Thai PBS News ..., accessed July 25, 2025, https://www.thaipbs.or.th/news/content/353207